محسن ذوالفقاری در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «آوای اراک» به مناسبت بزرگداشت محتشم کاشانی و شعر آیینی گفت: کمالالدین علی محتشم کاشانی، شاعر برجسته قرن دهم هجری و از نامآورترین چهرههای ادب آیینی ایران، بیش از هر چیز با ترکیببند مشهور خود در سوگ امام حسین(ع) شناخته میشود؛ اثری که با مطلع معروف «باز این چه شورش است که در خلق عالم است» جایگاهی ماندگار در فرهنگ عاشورایی ایران پیدا کرده است.
استاد ادبیات دانشگاه اراک بیان کرد: محتشم کاشانی که اصالتاً اهل نراق بود، در سال ۹۰ هجری قمری در این شهر به دنیا آمد و پس از مدتی زندگی در عراق، همراه پدر و برادرش به کاشان مهاجرت کرد و همانجا به فعالیت و شاعری پرداخت. نام دقیق او کمالالدین علی محتشم کاشانی است و در برخی نسخهها که نام «علی» در اشعار او آمده، به احتمال زیاد اشارهای به همین نام بوده است.
وی افزود: این شاعر نامدار از چهرههای شاخص عصر صفوی و همروزگار با شاه طهماسب اول به شمار میرود؛ دورانی که توجه به معارف شیعی و گسترش شعر آیینی در آن رونق بیشتری یافت. به همین دلیل، محتشم نیز در سرودن اشعار در مدح و مرثیه اهلبیت(ع)، بهویژه امام حسین(ع) و شهدای کربلا، حضوری پررنگ داشت.
ذوالفقاری اظهار کرد: از مهمترین ویژگیهای شعر محتشم، تصویرسازیهای قوی، زبان عاطفی و مرثیهسرایی تأثیرگذار اوست؛ ویژگیهایی که موجب شد او را صاحبسبک در شعر عاشورایی بدانند. ترکیببند عاشورایی او که در ۱۲ بند سروده شده، از مشهورترین نمونههای شعر مذهبی در زبان فارسی است و در طول قرنها در هیئتها، حسینیهها و آیینهای سوگواری محرم بارها خوانده و بازخوانی شده است.
این استاد دانشگاه اراک تصریح کرد: گفته میشود شعر محتشم تنها به این ترکیببند محدود نیست و او در سوگ برخی نزدیکان خود، از جمله برادرش عبدالغنی نراقی نیز مرثیههایی سروده است. همچنین در برخی تذکرهها آمده که الهام سرودن ترکیببند مشهور عاشورایی، پس از خوابی بوده که محتشم در آن امام علی(ع) را دیده و پس از آن این اثر را سروده است.
وی عنوان کرد: آرامگاه محتشم کاشانی امروز در کاشان قرار دارد و از آن بهعنوان یکی از زیارتگاهها و مکانهای فرهنگی مورد توجه علاقهمندان ادب فارسی یاد میشود. همچنین در شهر کاشان، خیابانی نیز به نام این شاعر بزرگ ثبت شده است.
محتشم کاشانی را میتوان از مهمترین چهرههای شعر آیینی و عاشورایی در ادبیات فارسی دانست؛ شاعری که نام او با مرثیه، سوگ و فرهنگ عاشورا گره خورده و هنوز هم در میان مردم ایران و دوستداران ادبیات فارسی جایگاهی ویژه دارد.
محتشم کاشانی؛ شاعری صاحبسبک در ساختار، موسیقی و محتوا
ذوالفقاری ادامه داد: کمالالدین علی محتشم کاشانی، شاعر نامآور قرن دهم هجری، نهتنها در ترکیببند عاشورایی خود به اوج شهرت رسیده، بلکه در ساختار شعری، تنوع اوزان عروضی و محتوا نیز برای خود جایگاهی ویژه در ادب فارسی رقم زده است. بررسی دیوان محتشم کاشانی نشان میدهد که این شاعر در ۲۸ محور عروضی شعر سروده و از تنوع موسیقایی چشمگیری برخوردار بوده است. بر پایه این بررسی، یکی از اوزان پرکاربرد در اشعار او رمل مثمن محذوف با الگوی فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن است که نزدیک به ۲۰ درصد ابیات دیوان او را دربرمیگیرد.
استاد ادبیات دانشگاه اراک خاطرنشان کرد: همچنین، محتشم در بحر مجتث نیز مهارت و گرایش ویژهای داشته و اشعار قابل توجهی از او در این وزن سروده شده است. به گفته برخی پژوهشها، حدود ۱۷ درصد از ابیات دیوان او در این بحر آمده است. در کنار اینها، بخشی از اشعار او نیز در بحر مضارع سروده شده و همین تنوع، نشاندهنده تسلط او بر موسیقی شعر فارسی است. از نظر نوع ادبی نیز محتشم کاشانی بیش از همه با غزل و قصیده شناخته میشود. دیوان او که از مجموعههای قطور و مهم شعر فارسی به شمار میرود، بارها مورد تصحیح و چاپ قرار گرفته است. از جمله چاپهای شناختهشده آن میتوان به کلیات محتشم کاشانی به تصحیح عبدالحسین نوایی و نیز نسخههای جدیدتر اشاره کرد.
وی توضیح داد: در حوزه مکتب شعری، نام محتشم کاشانی در بسیاری از منابع ادبی با مکتب وقوع گره خورده است؛ مکتبی که بر بازنمایی واقعیتها، بهویژه در قالب بیان عاشقانه و عاطفی، تأکید دارد. این جریان ادبی از قرن نهم هجری تا پیش از شکلگیری سبک هندی، در شعر فارسی حضور پررنگی داشته و محتشم یکی از چهرههای شاخص آن به شمار میرود.
اما آنچه بیش از همه نام محتشم کاشانی را ماندگار کرده، اندیشههای مذهبی و شعر آیینی اوست. توجه ویژه به امام حسین(ع)، ائمه معصومین(ع)، و بهویژه امام رضا(ع) از مهمترین محورهای محتوایی شعر اوست. محتشم در منقبت اهلبیت(ع) قصاید و ترکیببندهای ارزشمندی سروده که نشان از ارادت عمیق او به خاندان پیامبر(ص) دارد.
ذوالفقاری گفت: گسترش مراسم روضهخوانی در دوره صفویه و رونق آثار عاشورایی مانند روضهالشهداء اثر ملا حسین واعظ کاشفی، از عوامل مؤثر در شکلگیری و تقویت شعر آیینی در این دوره بوده است؛ فضایی که در آن، شعر محتشم نیز جایگاهی برجسته یافت. ترکیببند ۱۲ بندی محتشم کاشانی با مضامینی چون عظمت و عزت امام حسین(ع)، تشنگی و منع آب، حمله به خیمهها، غارت، اسارت اهلبیت(ع)، و صحنههای جانسوز پس از واقعه کربلا از تأثیرگذارترین آثار در شعر عاشورایی فارسی به شمار میرود. محتشم در این اثر، ضمن توصیف حماسه کربلا، از رنجها و مصائب خاندان اهلبیت(ع) نیز با زبانی عاطفی و سوزناک یاد میکند.
انتهای خبر/
دیدگاهتان را بنویسید